Shafrani dhe tretja: pse pihet tradicionalisht pas ushqimit

Shafrani për stomakun është para së gjithash përdorim tradicional: në Persi, në kuzhinën osmane dhe në Ballkan një çaj i ngrohtë me 3–4 fije pihet pas ushqimit, sidomos pas darkës, sepse është pa kafeinë dhe ka shije lehtësisht të hidhur. Provat shkencore te njerëzit janë shumë të pakta: ka disa studime laboratorike dhe pak studime të vogla klinike, asnjë që të konfirmojë një efekt të qartë në tretje. Shafrani nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun.

Tradita e çajit pas ushqimit

Në Iran çaji i shafranit pihet zakonisht pas darkës, shpesh me një copë sheqer kristali që mbahet në gojë, dhe u shërbehet mysafirëve si shenjë respekti. Në kuzhinën osmane shafrani hynte në zerde dhe në rizoton e sarajit, gjellë që shërbeheshin në fund të gostisë. Nga ajo periudhë ka mbetur edhe në Ballkan ideja se shafrani është diçka që vjen pas ushqimit, jo para.

Edhe në trevat tona shafrani ka pasur vendin e vet në mjekësinë popullore, dhe çaji i ngrohtë pas një darke të rëndë është një nga zakonet që përmenden. Ato përdorime i kemi mbledhur te shafrani në mjekësinë popullore shqiptare. Nuk ishin shkencë, po ishin përvojë e brezave, dhe ia vlen të njihen si të tilla.

Pse shija e hidhur ka rëndësi në traditë

Shija e shafranit vjen nga pikrokrocina, përbërësi që e bën çajin pak të hidhur, si sanë e ëmbël me një fund të thatë. Në shumë kultura, bimët me shije të hidhur janë pirë tradicionalisht pas ushqimit, nga pelini te xhenxhefili, me idenë se e zgjojnë stomakun. Shafrani hyn në atë familje zakonesh.

Sa i përket shkencës, hidhësia si e tillë nuk provon asgjë për tretjen. Ajo që ndihet realisht është ngrohtësia e pijes, ngadalësimi pas ushqimit dhe fakti që s'të mban zgjuar si kafeja. Këto janë përfitime të thjeshta, jo kimi.

Çka thonë provat

Lloji i provës	Çka u vërejt	Çka do të thotë për ty
Laborator, qeliza dhe kafshë	Shenja mbrojtjeje të mukozës së stomakut dhe ndikim në lëvizjen e zorrëve	Nuk përkthehet automatikisht te njeriu
Studime të vogla klinike	Të dhëna të pakta, kryesisht për humorin dhe oreksin, jo për tretjen	Nuk ka përfundim për stomakun
Përvoja personale	Disa e raportojnë ndjesi lehtësie pas darkës	Vlen për ta, nuk është provë

Pra, nëse kërkon një arsye shkencore për ta pirë shafranin për stomakun, nuk e ke. Nëse kërkon një pije të ngrohtë pas darke që s'ka kafeinë dhe ka aromë të veçantë, e ke.

Kur mund të të bëjë keq

Shafrani në sasi të vogla është ushqim i sigurt për shumicën e të rriturve. Problemi fillon kur dikush mendon se më shumë është më mirë.

• Me 3–4 fije në filxhan, një ose dy herë në ditë, zakonisht s'ka asnjë shqetësim.
• Me disa gram në ditë shfaqen të përziera, të vjella dhe marramendje.
• Mbi 5 gram në ditë sasia është e rrezikshme.
• Alergjia është e rrallë, por e mundur: nëse pas çajit ke kruajtje ose vështirësi në frymëmarrje, ndale.
• Në shtatzëni sasitë e mëdha nuk rekomandohen; pyete mjekun edhe për çajin.

Për sasinë ditore kemi shkruar veçmas te sa shafran në ditë.

Si ta bësh çajin e pasdarkës

Receta është e thjeshtë dhe s'do më shumë se 10 minuta:

1. Vendos 3–4 fije në filxhan.
2. Hidh ujë të nxehtë, jo të valuar, sepse uji i valuar e djeg aromën.
3. Mbulo filxhanin dhe prit 8–10 minuta; ngjyra e artë-portokalli del ngadalë.
4. Pije ashtu siç është, ose shto një lugë të vogël mjaltë kur uji është pak më i ftohtë.
5. Për ditët e ftohta shto një copë të hollë xhenxhefil ose një fetë limoni.

Variantin me mjaltë e kemi përshkruar te çaji i shafranit me mjaltë, dhe hapat bazë te si përgatitet çaji. Nëse çaji del i hidhur, ke vënë shumë fije ose ujë të valuar, jo se shafrani është i keq.

Dhe një kufi i qartë: një çaj është çaj. Nëse ke dhimbje stomaku që zgjasin më shumë se disa ditë, urth të vazhdueshëm, gjak në jashtëqitje, humbje peshe pa arsye ose vështirësi në gëlltitje, mos e vono vizitën te mjeku duke provuar bimë. Shafrani mund të jetë pjesa e këndshme e mbrëmjes, por s'ka çka i bën një problemi që duhet parë nga mjeku.

Fakte të shpejta

• Tradita persiane e pi çajin e shafranit pas darkës, shpesh me sheqer kristali.
• Shija e hidhur vjen nga pikrokrocina, aroma nga safranali, ngjyra nga krocina.
• Një çaj pas darke: 3–4 fije, 8–10 minuta, ujë i nxehtë jo i valuar.
• Sasitë mbi 5 gram në ditë janë të rrezikshme; çaji përdor rreth 20 mg fije.
• 1 gram ka 150–200 fije dhe del për 50–60 filxhanë.
• Te ne 1 gram kushton 15 €, plus 2 € transport, dërgesë brenda 24 orëve.

Pyetje të shpeshta

A ndihmon çaji i shafranit tretjen?

Tradicionalisht pihet pas ushqimit, sidomos pas darkës, dhe disa e raportojnë ndjesi lehtësie. Prova shkencore te njerëzit për tretjen pothuajse nuk ka; ajo që dihet vjen nga laboratori. Shafrani nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun.

A pihet shafrani me stomak bosh?

Mund të pihet, nuk ka rregull të rreptë. Tradita e vendos pas ushqimit dhe disa njerëz e ndiejnë më rëndë me stomak bosh, prandaj provoje dhe shih si të bën.

A mund të shkaktojë shafrani probleme me stomakun?

Me 3–4 fije në filxhan zakonisht jo. Sasitë e mëdha, disa gram në ditë, shkaktojnë të përziera dhe të vjella, dhe mbi 5 gram janë të rrezikshme.

Sa fije shafran për një çaj pas darke?

3–4 fije në filxhan, në ujë të nxehtë jo të valuar, për 8–10 minuta. Më shumë fije e bëjnë çajin të hidhur pa ndonjë përfitim.

Nëse do ta provosh çajin e pasdarkës ashtu siç e pinë ende në Iran dhe siç e mbanin mend gjyshet tona, 1 gram të mjafton për afro dy muaj. Çmimet i sheh te çmimi, fijet janë të plota dhe të peshuara me peshore 0.01 g, transporti është 2 € shtesë, dërgesa arrin brenda 24 orëve kudo në Kosovë dhe e paguan te postieri ai që e pranon pakon. Porosit në Messenger dhe nëse fijet s'janë të kuqe me erë shafrani, i kthen pa paguar asgjë.