Shafrani në mjekësinë popullore shqiptare: çka thoshin gjyshet

Në mjekësinë popullore shqiptare shafrani përmendet në katër përdorime kryesore: fërkim i lehtë i mishit të dhëmbëve te foshnjat gjatë daljes së dhëmbëve, një filxhan çaj me 3-4 fije në mbrëmje për qetësim, çaj i ngrohtë me mjaltë gjatë ftohjes, dhe maskë me qumësht për fytyrën. Sasitë kanë qenë gjithmonë të vogla, rrallë mbi 5-8 fije në ditë, sepse erëza ishte e shtrenjtë dhe blihej me gram e jo me grusht. Shafrani nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun.

Nga vinte kjo dituri dhe si ruhej

Shafrani nuk rritet në Kosovë dhe nuk ka qenë kurrë bimë që e mblidhje vetë në mal, si çaji i malit apo lulja e blirit. Ka ardhur përmes kuzhinës dhe tregtisë osmane, dhe blihej te bakalli në sasi qesharake të vogla, të mbështjella në letër. Pikërisht kjo e bëri të veçantë: një gjë që kushton, që vjen nga larg dhe që nuk e ke gjithmonë, në kokën e njerëzve merr peshë tjetër nga një lule që e këput te gardhi.

Dituria për të nuk ka qenë e shkruar askund. Ka kaluar gojë më gojë, nga vjehrra te nusja, nga nëna te vajza, bashkë me recetat e rizotos dhe të sutlijashit. Kjo do të thotë dy gjëra njëkohësisht: përdorimi ka qenë real dhe i qëndrueshëm për breza, por nuk ka pasur kurrë matje, kontroll a provë. Kur e lexojmë sot, e lexojmë si trashëgimi kulturore, jo si udhëzim shëndetësor.

Dhëmbët e fëmijëve: përdorimi që përmendet më shumë

Përdorimi që del gati në çdo bisedë me gjyshet është ai i foshnjave. Kur fëmija bëhej i pagjumë e i shqetësuar nga dalja e dhëmbëve, nëna e njomte gishtin në pak ujë shafrani të vakët, shpesh me një pikë mjaltë, dhe ia fërkonte lehtë mishin e dhëmbëve. Nuk hidhej fije e tërë dhe nuk përsëritej shumë herë në ditë.

Sot ky përdorim kërkon një ndalesë të qartë. Sasia në shtëpi nuk kontrollohet dot me saktësi, mjalti nuk u jepet fëmijëve nën një vit, dhe çdo gjë e re në gojën e një foshnje duhet kaluar së pari te pediatri. Tradita ia vlen të njihet, jo të kopjohet verbërisht. Më gjerësisht për këtë e ke shkruar te a mund të pinë fëmijët çaj shafrani.

Çaji i mbrëmjes: rituali që ka mbijetuar

Përdorimi i dytë është edhe i vetmi që ka mbijetuar pa ndryshime deri sot: filxhani i mbrëmjes. Gjyshet hidhnin 3-4 fije në filxhan, derdhnin ujë të nxehtë por jo të valuar, e mbulonin me një pjatë dhe e linin 8-10 minuta derisa uji merrte ngjyrën e artë-portokalli. Shpesh shtohej pak mjaltë, ndonjëherë edhe një fetë limoni.

Arsyeja pse pihej në mbrëmje e jo në mëngjes është e thjeshtë dhe qëndron ende: shafrani nuk ka kafeinë, prandaj nuk të mban zgjuar si kafja ose çaji i zi. Disa e raportojnë se u duket pije që të qetëson pas një dite të gjatë, dhe studime të vogla klinike sugjerojnë efekte të lehta te humori dhe cilësia e gjumit, por këto janë hulumtime të kufizuara dhe zakonisht me ekstrakte të standardizuara, jo me çaj shtëpie. Udhëzimin e saktë të përgatitjes e ke te faqja si përgatitet.

Ftohja, stomaku dhe lëkura: tri përdorime të tjera

Tri përdorimet e mbetura dilnin më rrallë, por përsëriteshin në shumë familje:

• Gjatë ftohjes: çaj i ngrohtë me 3-4 fije shafran, mjaltë dhe limon, i pirë ngadalë. Ngrohtësia dhe mjalti bëjnë pjesën më të madhe të punës, jo shafrani.
• Pas një darke të rëndë: një filxhan i vogël pas ushqimit, tradicionalisht për t'u ndier më lehtë. Është zakon i njëjtë me atë të çajit të mentes ose të kamomilit.
• Për fytyrën: disa fije të lëna disa orë në dy lugë qumësht, pastaj lyerje e lehtë e fytyrës për 10-15 minuta. Këtu duhet gjithmonë provë e vogël në dorë më parë, sepse lëkura reagon ndryshe te secili.

Përdorimi tradicional	Si bëhej	Si ta shohim sot
Dhëmbët e foshnjës	Fërkim i lehtë me ujë shafrani të vakët	Vetëm pas bisedës me pediatrin
Çaji i mbrëmjes	3-4 fije, 8-10 minuta, me mjaltë	Ritual i këndshëm, pa kafeinë
Ftohja	Çaj i ngrohtë me mjaltë e limon	Ngrohtësi dhe lëngje, jo trajtim
Pas darke	Filxhan i vogël pas ushqimit	Zakon i ngjashëm me çajrat bimorë
Maskë për fytyrën	Fije të lëna në qumësht	Provoje së pari në një pikë të vogël lëkure

Çka thonë studimet sot dhe çka nuk thonë

Shafrani ka tri lëndë që studiohen më së shumti: krocina, që i jep ngjyrën e artë, safranali, që i jep aromën, dhe pikrokrocina, që i jep atë notën pak të hidhur. Të gjitha janë antioksidantë dhe pikërisht ato e bëjnë erëzën interesante për laboratorët. Studime të vogla klinike sugjerojnë efekte të matshme te humori, te cilësia e gjumit dhe te simptomat para ciklit, zakonisht me rreth 30 mg ekstrakt në ditë.

Ajo që këto studime nuk thonë është po aq e rëndësishme. Numrat e pjesëmarrësve janë të vegjël, kohëzgjatja e shkurtër, dhe një filxhan çaj me 3-4 fije nuk është e njëjta gjë me një kapsulë ekstrakti të matur në miligram. Prandaj toni i drejtë është ai i gjyshes që e ofronte filxhanin pa premtuar asgjë. Përmbledhjen e provave e ke te përfitimet e çajit të shafranit.

Ku duhet kujdes sot

Tradita nuk përmend kufij, sepse sasitë ishin vetvetiu të vogla. Sot, kur shafrani blihet më lehtë, kufijtë duhen thënë hapur:

• Rri te sasia e zakonshme: 3-4 fije për filxhan, deri në 5-8 fije në ditë. Më shumë nuk do të thotë më mirë, do të thotë vetëm më hidhur.
• Sasitë e mëdha, mbi disa gram në ditë, konsiderohen të rrezikshme. Një gram është furnizim për dy muaj çaj, jo për një ditë.
• Në shtatzëni rekomandohet kujdes i veçantë dhe bisedë paraprake me mjekun.
• Nëse merr terapi të rregullt, sidomos për humorin, presionin ose hollim gjaku, pyet mjekun para se ta bësh çajin zakon të përditshëm.
• Alergjitë janë të rralla, por ekzistojnë. Fillo me një filxhan të vetëm dhe shiko si e pret trupi.

Pyetjet që na vijnë më shpesh për sasinë dhe kujdesin i kemi mbledhur te faqja pyetje.

Fakte të shpejta

• Katër përdorimet kryesore tradicionale: dhëmbët e foshnjave, çaji i mbrëmjes, ftohja, maska me qumësht.
• Sasia tradicionale: 3-4 fije për filxhan, rrallë mbi 5-8 fije në ditë.
• 1 gram ka 150-200 fije dhe del për 50-60 filxhanë çaj, rreth 0,27 € filxhani.
• Çaji lihet 8-10 minuta në ujë të nxehtë, kurrë të valuar.
• Shafrani nuk ka kafeinë, prandaj tradicionalisht pihej në mbrëmje.
• Studimet e vogla klinike përdorin rreth 30 mg ekstrakt në ditë, jo çaj shtëpie.

Pyetje të shpeshta

Për çka e përdornin gjyshet shafranin?

Më së shumti si çaj mbrëmjeje me 3-4 fije, si çaj i ngrohtë me mjaltë gjatë ftohjes, si fërkim i lehtë i mishit të dhëmbëve te foshnjat dhe si maskë me qumësht për fytyrën.

A vlejnë sot këto përdorime tradicionale?

Disa i raportojnë si të këndshme, por tradita nuk është provë. Shafrani nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun.

Sa fije shafran përdoreshin në një filxhan?

Zakonisht 3-4 fije për një filxhan, të lëna 8-10 minuta në ujë të nxehtë e jo të valuar. Nga 1 gram dalin 50-60 filxhanë.

A duhet t'i jepet shafran një foshnje sot?

Jo pa e pyetur pediatrin. Tradita e përmend, por goja e një foshnje nuk është vend për prova dhe sasia e saktë nuk kontrollohet dot në shtëpi.

Nëse do ta rikthesh filxhanin e mbrëmjes që e mban mend nga shtëpia e gjyshes, 1 gram është fillimi i duhur: të mban rreth dy muaj me nga një çaj në ditë. Çmimet për 1, 2, 3 dhe 5 gram i sheh te çmimi, transporti kushton 2 € për dërgesë kudo në Kosovë dhe i shtohet totalit, kurse porosia bëhet me një mesazh: Porosit në Messenger. Pagesa bëhet te postieri dhe e bën ai që e pranon pakon.