Shafrani në poezi, art dhe fe: ngjyra e shenjtë

Shafrani është ngjyrë e shenjtë prej më shumë se 3.500 vjetësh: shfaqet në afresket minoike rreth vitit 1600 p.e.s., në rrobat e murgjve budistë, në brezin e sipërm të flamurit të Indisë dhe në poezinë klasike persiane, ku thuhet se ai që qesh pa ndalur ka ngrënë shafran. Arsyeja pas gjithë kësaj është praktike: nga një lule dalin vetëm tri fije, dhe për 1 gram duhen 150–200 sish. Një ngjyrë që s'mund ta kishte kushdo, u bë ngjyra e asaj që rri mbi jetën e përditshme.

Afresket e Santorinit: arti më i vjetër me shafran

Piktura më e vjetër e njohur me shafran nuk ndodhet në ndonjë galeri, po në mure që i ruajti hiri i një vullkani. Në Akrotiri të Santorinit dhe në Knosos të Kretës janë zbuluar afreske nga rreth 1600 p.e.s. ku gra dhe vajza mbledhin lule vjollcë dhe i derdhin në shporta, ndërsa një figurë hyjnore rri ulur dhe i pret.

Detaji që i bën këto piktura të jashtëzakonshme është saktësia. Tri stigmat e kuqe janë vizatuar qartë, të dalura jashtë petaleve, e ndara nga pjesa e verdhë. Piktori e dinte se cila pjesë e lules kishte vlerë dhe cila jo, dhe kjo është saktësisht pyetja që bën edhe sot kush blen. Rrugën e plotë historike e kemi te historia e shafranit.

Poezia persiane: erëza që të bën të qeshësh

Në kulturën persiane shafrani doli shpejt nga kuzhina dhe hyri në gjuhë. Ekziston një shprehje e vjetër që përdoret ende: për dikë që qesh pa u ndalur thuhet se ka ngrënë shafran. Poezia klasike e mori atë ngjyrë dhe e bëri figurë të gëzimit, të agimit dhe të lehtësimit që vjen pa lajmërim.

Po e njëjta ngjyrë ka edhe anën e errët. Fytyra e verdhë si shafran, në po ata vargje, është fytyra e të dashuruarit që s'fle dhe që zbehet nga malli. Një erëz me dy kuptime të kundërta brenda së njëjtës traditë letrare: gëzimi dhe zbehja. Kjo dyfishtësi e mbajti shafranin gjallë në poezi për shekuj, shumë më gjatë se erëzat e tjera.

Murgjit, tempujt dhe ngjyra e heqjes dorë

Ngjyra e rrobave të murgjve budistë njihet ndërkombëtarisht me emrin e shafranit. Në origjinë rrobat ngjyroseshin me çka gjendej: rrënjë, lëvore, baltë, kurkumë. Shafrani i vërtetë ishte tepër i shtrenjtë për të ngjyrosur një rrobë të tërë, kështu që ajo që mbeti është emri dhe toni, jo erëza vetë. Edhe sot rrobat ngjyrosen me ngjyrues të lirë industrialë.

Në hinduizëm ngjyra e shafranit lidhet me zjarrin dhe me heqjen dorë nga e përditshmja, dhe brezi i sipërm i flamurit të Indisë e mban pikërisht atë emër. Në Kashmir, ku shafrani kultivohet prej më shumë se 2.000 vjetësh, fijet e vërteta përdoren edhe sot në ritualet e tempujve dhe në ushqimin që u ofrohet vizitorëve në festa.

Kopshtet e Biblës dhe dorëshkrimet e ndriçuara

Shafrani përmendet edhe në Kënga e Këngëve, mes erëzave të një kopshti të mbyllur, bashkë me kanellën dhe nardin. Ky përmendje e vetme mjaftoi që gjatë gjithë Mesjetës evropiane shafrani të konsiderohej erëz e kopshtit të parajsës, jo thjesht produkt tregu.

Në praktikë, murgjit kopjues të Evropës e përdorën ndryshe: si bojë. Fijet zhyteshin në ujë ose në të bardhë veze dhe jepnin një të verdhë të ngrohtë që përdorej në dorëshkrimet e ndriçuara, ndonjëherë për të imituar arin aty ku ari i vërtetë ishte tepër i shtrenjtë. E njëjta gjë ndodhi në miniaturat persiane dhe indiane, ku shafrani hynte në paletë krahas mineraleve.

Vendi dhe koha	Ku shfaqet shafrani	Çfarë simbolizon
Kretë e Santorini, rreth 1600 p.e.s.	Afreske me mbledhëse lulesh	Bollëk, ofertë hyjnore
Greqia e lashtë	Miti i djaloshit Krokus	Dashuri e pambaruar
Persia klasike	Poezi, oborre, kuzhinë	Gëzim, agim, zbehje nga malli
India dhe Kashmiri	Ritual, ushqim festiv, flamur	Zjarr, heqje dorë, pastërti
Budizmi	Emri i ngjyrës së rrobave	Thjeshtësi, distancë nga e përditshmja
Evropa mesjetare	Bojë në dorëshkrime, tekste fetare	Zëvendësim i arit, kopsht i parajsës

Pse pikërisht kjo ngjyrë dhe jo një tjetër

Ngjyra vjen nga krocina, lënda që fijet e kuqe e lëshojnë ngadalë në ujë të nxehtë. Në filxhan ajo del e artë-portokalli, jo e kuqe, dhe kjo është pjesa që e bëri të veçantë: fija duket e kuqe, po ngjyra që jep është e artë. Për një sy të shekullit XV, kjo ishte pothuajse magji.

Është edhe arsyeja pse shafrani nuk mbeti kurrë ngjyrues masiv. Ngjyra del e bukur, po del me kusht: ujë i nxehtë e jo i valuar, 8–10 minuta pritje, sasi minimale. Falsifikimet e kanë të kundërtën, ngjyrë të fortë menjëherë dhe fije që zbardhet. Për ta dalluar vetë, shiko a është i vërtetë dhe ngjyra e shafranit të vërtetë.

Nga afresku te filxhani yt

Ajo që e bën shafranin interesant si temë arti është se pamja e tij nuk ka ndryshuar. Fija që e vizatuan minoikët është e njëjta fije që del sot nga një pako e peshuar në gram: e kuqe e errët, me majë të hapur si trumbetë, e lehtë sa s'ndihet në dorë. Ndryshimi i vetëm është se ne e peshojmë me peshore 0.01 g dhe e dërgojmë me postier.

Për ata që duan ta shohin këtë ngjyrë me sytë e vet, 1 gram jep 50–60 filxhanë çaj. Domethënë e njëjta ngjyrë e artë, rreth 55 herë, për një çmim që del rreth 0,27 € për filxhan. Çmimet dhe sasitë i ke te çmimi.

Fakte të shpejta

• Afresket më të vjetra me shafran janë nga rreth 1600 p.e.s., në Santorini dhe Kretë.
• Kashmiri e kultivon shafranin prej më shumë se 2.000 vjetësh, edhe për përdorim ritual.
• Për 1 gram duhen 150–200 fije, secila e ndarë me dorë nga lulja.
• Në Mesjetë shafrani përdorej si bojë e verdhë për të imituar arin në dorëshkrime.
• Ngjyra e artë-portokalli del në ujë të nxehtë për 8–10 minuta, jo menjëherë.
• 1 gram jep 50–60 filxhanë, rreth 0,27 € për filxhan.

Pyetje të shpeshta

Cila është piktura më e vjetër me shafran?

Afresket minoike të Akrotirit në Santorini dhe të Knososit në Kretë, rreth 1600 p.e.s. Tregojnë gra që mbledhin lule dhe kanë të vizatuara qartë tri stigmat e kuqe.

A ngjyrosen vërtet me shafran rrobat e murgjve budistë?

Ngjyra e mban emrin e shafranit, po sot rrobat ngjyrosen me ngjyrues shumë më të lirë. Shafrani i vërtetë do të ishte i papërballueshëm për një rrobë të tërë.

Si shfaqet shafrani në poezinë persiane?

Si simbol i gëzimit dhe i buzëqeshjes. Në persisht ekziston shprehja e vjetër se dikush që qesh pa ndalur ka ngrënë shafran.

Pse ngjyra e shafranit u bë e shenjtë?

Sepse ishte e rrallë dhe e shtrenjtë: për 1 gram duhen 150–200 fije të mbledhura me dorë. Një ngjyrë që s'e kishte kush, u bë ngjyra e asaj që qëndron mbi të përditshmen.

A përdoret ende shafrani si ngjyrë në art?

Shumë rrallë. Në Mesjetë përdorej si bojë e verdhë në dorëshkrime dhe miniatura, po sot çmimi e ka nxjerrë nga përdorimi artistik.

Ngjyra për të cilën shkruan poezia persiane dhe që e vizatuan minoikët është e njëjta që del në filxhan pas 8–10 minutash. Shiko çmimin ose shkruaj direkt: Porosit në Messenger. Transporti 2 € shtesë, i njëjtë në tërë Kosovën, dërgesa brenda 24 orëve, dhe e paguan te postieri ai që e pranon pakon, kur e ke në dorë.