Historia e shafranit: 3.500 vjet nga Kreta te kuzhina kosovare

Historia e shafranit fillon rreth 3.500 vjet më parë në ishujt e Egjeut, ku afresket minoike të Kretës dhe Santorinit tregojnë gra që mbledhin lule shafrani. Prej andej erëza kaloi në Persi, u përhap përgjatë Rrugës së Mëndafshit deri në Kashmir dhe Kinë, u bë monedhë dhe ligj në Evropën mesjetare, dhe përmes Perandorisë Osmane mbërriti në Ballkan e në tepsitë e Kosovës. Sot Irani prodhon rreth 90% të shafranit botëror, dhe rruga e fijes përfundon në filxhanin tënd.

Kreta dhe Santorini: fillimi, rreth 1600 p.e.s.

Dëshmitë më të vjetra të shafranit janë piktura, jo tekste. Në pallatin e Knososit në Kretë dhe në qytetin e varrosur nga vullkani në Santorini, Akrotiri, janë ruajtur afreske ku gra të veshura bukur mbledhin lule vjollcë dhe i vendosin në shporta. Lulja njihet menjëherë: tri stigma të kuqe që dalin jashtë petaleve.

Botanistët mendojnë se Crocus sativus u zbut pikërisht në këtë rajon, nga një krokus i egër grek, ndoshta me përzgjedhje të qëllimshme nga fermerët e Epokës së Bronzit. Që nga fillimi shafrani ishte tri gjëra njëherësh: erëz, ngjyrues dhe bar popullor. Shafrani nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun.

Persia: shafrani si ar

Persianët e vjetër e ngritën shafranin në nivelin e arit. Përdorej për ngjyrosjen e rrobave mbretërore, si parfum, në gatim dhe në ceremoni. Shprehja ari i kuq i ka rrënjët atje. Thuhet se Aleksandri i Madh, pasi pushtoi Persinë, e përdorte shafranin në banjë dhe në çaj për ushtarët e tij; sa është legjendë dhe sa e vërtetë, s'e dimë, po tregon sa i çmuar ishte.

Rajoni Khorasan në verilindje të Iranit ka qenë zemra e prodhimit për mijëra vjet dhe është edhe sot. Emrat që i përdor tregu për cilësinë, Negin, Sargol, Pushal, janë persishtja e sotme. Vendet e origjinës i kemi te nga vjen shafrani.

Rruga e Mëndafshit: Kashmiri, India, Kina

Me karvanët e Rrugës së Mëndafshit shafrani udhëtoi në të dyja drejtimet. Në Kashmir kultivohet prej më shumë se 2.000 vjetësh, në fushat e Pampores, dhe atje ka emrin e vet, kong, që s'ka lidhje me fjalën arabe. Në Indi hyri në kuzhinën e oborreve, në ëmbëlsira dhe në ritualet fetare, dhe ngjyra e tij u bë ngjyra e rrobave të murgjve budistë.

Në Kinë shafrani përmendet në traktatet e vjetra si erëz e importuar dhe e shtrenjtë, e njohur si lulja e kuqe tibetiane, sepse vinte përmes Tibetit.

Evropa mesjetare: ligje, luftëra dhe qytete me emër shafrani

Në Evropën e Mesjetës shafrani ishte kaq i shtrenjtë sa u bë objekt i ligjeve dhe i krimit. Në Nuremberg qyteti kishte një zyrë kontrolli, Safranschou, ku falsifikimi i shafranit dënohej me vdekje. Në shekullin XIV një karvan me rreth 350 kg shafran u grabit rrugës për në Bazel, dhe konflikti që pasoi u quajt Lufta e Shafranit.

Në Angli qyteti Saffron Walden mori emrin nga fushat e shafranit që e rrethonin në shekujt XIV–XVI. Në Spanjë kultivimin e sollën arabët në La Mancha, ku vazhdon edhe sot. Në Itali u vendos në Abruzzo, rreth L'Aquilës, po ashtu në Mesjetë.

Periudha	Vendi	Çka ndodhi
Rreth 1600 p.e.s.	Kretë, Santorini	Afresket e para me mbledhëse shafrani
Shekujt VI–IV p.e.s.	Persi	Ngjyrues mbretëror, parfum, ari i kuq
Rreth 2.000 vjet më parë	Kashmir, Indi	Kultivim i hershëm, emri kong
Shekujt VIII–X	Spanjë, La Mancha	Arabët sjellin kultivimin
Shekujt XIII–XV	Itali, Gjermani, Angli	Ligje kundër falsifikimit, Lufta e Shafranit
Shekujt XV–XIX	Perandoria Osmane	Zerde, rizoto e sarajit, Safranbolu
Shekulli XVII	Kozani, Greqi	Fillon kultivimi që vazhdon sot
Sot	Iran, Afganistan, Spanjë, Greqi	Rreth 90% e prodhimit nga Irani

Perandoria Osmane dhe Ballkani

Për Kosovën kapitulli më i rëndësishëm është ai osman. Kuzhina e sarajit në Stamboll e përdorte shafranin në rizoto, në ëmbëlsira dhe sidomos në zerde, orizin e ëmbël me shafran që shërbehej në dasma dhe në festa. Qyteti Safranbolu në Anadoll mori emrin nga shafrani që kultivohej dhe tregtohej atje.

Përmes ushtrisë, administratës dhe tregtarëve osmanë shafrani mbërriti në Ballkan. Në Kosovë dhe në trojet shqiptare mbeti erëz e festave: rizotoja e artë e dasmave, sutlijashi me ngjyrë, çaji që u jepej mysafirëve të nderuar. Fjala shafran erdhi bashkë me produktin, nga turqishtja safran. Këtë kapitull e kemi zgjeruar te shafrani në Perandorinë Osmane.

Shafrani sot: nga Irani deri te postieri në Kosovë

Sot afërsisht 90% e shafranit botëror vjen nga Irani, me Afganistanin, rreth Heratit, si prodhues në rritje, dhe me Spanjën, Greqinë, Kashmirin, Marokun dhe Italinë si prodhues më të vegjël, po me traditë. Mënyra e prodhimit nuk ka ndryshuar prej 3.500 vjetësh: lulja mblidhet me dorë në agim, tri fijet e kuqe ndahen me dorë, thahen të njëjtën ditë. Për 1 gram duhen 150–200 lule.

Ajo që ka ndryshuar është rruga deri te ti. Fija që dikur udhëtonte me karvan tani vjen e peshuar në gram, me postier, brenda 24 orëve, kudo në Kosovë. Kush jemi dhe si e bëjmë e ke te rreth nesh.

Fakte të shpejta

• Dëshmitë më të vjetra: afresket minoike të Kretës dhe Santorinit, rreth 1600 p.e.s.
• Kashmiri e kultivon shafranin prej më shumë se 2.000 vjetësh.
• Në Nurembergun mesjetar falsifikimi i shafranit dënohej me vdekje.
• Lufta e Shafranit e shekullit XIV filloi nga grabitja e rreth 350 kg shafran.
• Kozani në Greqi e kultivon prej shekullit XVII.
• Sot rreth 90% e shafranit botëror prodhohet në Iran.

Pyetje të shpeshta

Sa i vjetër është shafrani si erëz?

Të paktën 3.500 vjet. Afresket minoike të Santorinit dhe Kretës, rreth 1600 p.e.s., tregojnë mbledhjen e luleve të shafranit.

Nga erdhi shafrani në Kosovë?

Përmes Perandorisë Osmane, me kuzhinën e sarajit, rizoton dhe zerden. Edhe fjala shafran vjen nga turqishtja safran.

Kush prodhon më shumë shafran sot?

Irani, me afërsisht 90% të prodhimit botëror, i ndjekur nga Afganistani, Spanja, Greqia dhe Kashmiri.

Pse quhej shafrani ari i kuq?

Sepse në Persinë e vjetër dhe në Evropën mesjetare çmimi i tij krahasohej me arin, për shkak të punës me dorë: 150–200 lule për një gram të vetëm.

Historia s'ka nevojë të lexohet e gjitha para se ta provosh. 3–4 fije në ujë të nxehtë, 8–10 minuta, dhe e ke në filxhan të njëjtën ngjyrë të artë që e pikturuan minoikët. Shiko çmimet ose Porosit në Messenger: transporti 2 € shtesë në tërë Kosovën, pagesa te postieri nga ai që e pranon pakon.