Kultura e çajit në Kosovë dhe vendi i çajit të shafranit në të

Në Kosovë çaji nuk është një pije, po tri zakone të ndryshme: çaji rusi që del i pari kur troket mysafiri, çaji i malit e i bimëve që zihet kur bie moti, dhe tash edhe çaji i shafranit si filxhan i qetë i mbrëmjes. Ndryshimi praktik është i thjeshtë: dy të parët i lidhim me sheqerin, me dimrin dhe me shoqërinë, kurse shafrani kërkon vetëm 3 deri 4 fije, ujë të nxehtë jo të valuar dhe 8 deri 10 minuta pritje. Një filxhan i tillë të kushton rreth 0,27 euro.

Çaji rusi: pija e mysafirit

Çaji i zi, që te ne quhet çaj rusi, është pija që del automatikisht kur dikush ulet në dhomë. Pihet i ngrohtë e i ëmbël, shpesh me një feta limoni, dhe në shumë shtëpi është pjesa e parë e mikpritjes, para kafes ose bashkë me të. Nuk pihet vetëm për shije; pihet sepse dora që e mban filxhanin nuk rri bosh gjatë bisedës.

Meqë ka kafeinë, çaji rusi është çaj i mëngjesit dhe i pasdites. Pas darkës shumë njerëz e ndiejnë që u ndërhyn në gjumë, dhe pikërisht aty hapet një vend bosh në ditë, i cili deri vonë mbushej me çajra bimorë ose me asgjë.

Çaji i malit dhe çajrat që i zien shtëpia

Çaji i malit, blini, menta, kamomili dhe trumza janë çajrat e dimrit në Kosovë. Zihen kur dikush ftohet, kur fëmija ka bark, ose thjesht kur binte borë dhe tenxherja rrinte në sobë. Këta çajra kanë një peshë emocionale që s'e kanë pijet e blera: i lidhim me kujdesin familjar.

Shafrani hyn në këtë familje si i afërm i largët, jo si konkurrent. Nuk e zëvendëson çajin e malit dhe nuk pretendon ta bëjë punën e tij; thjesht i shton kësaj kulture një filxhan tjetër, me ngjyrë dhe me aromë krejt të vetat. Krahasimin e plotë me çajrat tanë bimorë e ke te çaji i shafranit krahasuar me çajrat e tjerë bimorë.

Tabela e tri zakoneve

Çaji	Kafeinë	Kur pihet zakonisht	Shija
Çaji rusi	Po	Mëngjes dhe pasdite, me mysafirë	I fortë, me sheqer e limon
Çaji i malit dhe bimët	Jo	Dimër, kur dikush ftohet	I butë, bimor
Çaji i shafranit	Jo	Mbrëmje, pas darke	I lehtë, pak i hidhur, si sanë e mjaltë

Pse mbrëmja i takon shafranit

Arsyeja e parë është e thjeshtë: shafrani nuk ka kafeinë, prandaj nuk të merr gjumin. Arsyeja e dytë është ritmi. Çaji i shafranit nuk bëhet me nxitim; fijet duhen lënë 8 deri 10 minuta dhe ngjyra e artë-portokalli del ngadalë, duke u zbritur nëpër ujë si fill. Ata dhjetë minuta janë pjesë e kënaqësisë, jo pritje e humbur.

Shumë njerëz e raportojnë si moment qetësues në fund të ditës, dhe tradicionalisht shafrani është përdorur pikërisht si pije e mbrëmjes në disa kuzhina. Këtu duhet të jemi të saktë: Shafrani nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun. Kur ta pish më së miri, në mëngjes apo në mbrëmje, e kemi shtjelluar te shafrani në mëngjes apo në mbrëmje.

Rituali praktik: si bëhet filxhani

Merr 3 deri 4 fije, jo më shumë. Hidhi në filxhan, shto ujë të nxehtë por jo të valuar, sepse uji që vlon e dëmton aromën dhe e nxjerr shijen e hidhur. Mbuloje filxhanin me një pjatë të vogël dhe lëre 8 deri 10 minuta. Ngjyra do të vijë vetë, nga e verdhë e zbehtë në ari-portokalli.

Mjalti shtohet në fund, kur çaji ka rënë pak nga vlimi, jo në ujë të nxehtë maksimal. Fijet mbeten të kuqe në fund të filxhanit edhe pasi uji të jetë ngjyrosur, dhe kjo është shenja e mirë e produktit të vërtetë. Hapat e detajuar i ke te si përgatitet.

Kur vjen mysafiri: si e sjell shafranin në tryezë

Në kulturën tonë çaji shërbehet, nuk vetëmerret. Prandaj çaji i shafranit funksionon mirë me mysafirë të vonë: në gota qelqi, që të shihet ngjyra, dhe me fijet e dukshme brenda, që të shihet çka po pihet. Njerëzit e pyesin gjithmonë të njëjtën gjë, a është ky vërtet shafran, dhe përgjigja rri në fund të gotës.

Ekonomia e kësaj tryeze është më e butë se sa duket. Një gram shafran kushton 15 euro, plus 2 euro transport, dhe jep 50 deri 60 filxhanë, pra rreth 0,27 euro filxhani. Për një shtëpi ku çaji i mbrëmjes pihet çdo natë, një gram zgjat afër dy muaj. Paketat dhe llogaritjet i ke te çmimi.

Fakte të shpejta

• Çaji i shafranit nuk përmban kafeinë, ndryshe nga çaji rusi.
• Për një filxhan duhen 3 deri 4 fije dhe 8 deri 10 minuta qëndrim në ujë.
• Uji duhet të jetë i nxehtë, jo i valuar, që aroma të mos prishet.
• Një gram jep 50 deri 60 filxhanë, pra rreth 0,27 euro për filxhan.
• Një gram i mjafton afër dy muaj një personi që pi një filxhan në ditë.
• Te ne çmimi është 15 euro grami, plus 2 euro transport, dhe pagesën e bën te postieri ai që e pranon pakon.

Pyetje të shpeshta

Çka është çaji rusi që pihet në Kosovë?

Është çaji i zi që pihet i ëmbëlsuar, shpesh me limon, dhe që del i pari kur vjen mysafiri. Ka kafeinë, prandaj është çaj i ditës.

A ka kafeinë çaji i shafranit?

Jo. Shafrani nuk përmban kafeinë, prandaj shumica e pinë në mbrëmje, pas darkës.

Sa fije shafran duhen për një filxhan?

Tri deri katër fije, në ujë të nxehtë por jo të valuar, të lëna 8 deri 10 minuta.

A e zëvendëson çaji i shafranit çajin e malit?

Jo, i zë një vend tjetër. Çaji i malit mbetet çaji i dimrit dhe i familjes, kurse shafrani është filxhani i qetë i mbrëmjes.

Sa kushton një filxhan çaj shafrani?

Rreth 0,27 euro. Një gram jep 50 deri 60 filxhanë dhe kushton 15 euro, plus 2 euro transport.

Nëse do ta provosh këtë ritual pa u zotuar për shumë, fillo me një gram: dy muaj mbrëmje nga një pako sa një kuti shkrepësesh. Hapat e porosisë i ke te si porositet, ose shkruaj drejtpërdrejt Porosit në Messenger. Dërgesa vjen brenda 24 orëve, transporti kushton 2 euro shtesë dhe pagesën e bën te postieri ai që e pranon pakon.