Çka është shafrani? Gjithçka që duhet ta dish për erëzën më të shtrenjtë në botë

Shafrani është fija e kuqe e tharë që merret nga mesi i lules Crocus sativus, një lule e vogël vjollcë që çel në vjeshtë. Çdo lule jep vetëm tre fije (stigma), ato mblidhen dhe ndahen me dorë, dhe për 1 kilogram shafran të thatë duhen rreth 150.000 lule. Prandaj shafrani është erëza më e shtrenjtë në botë, shitet me gram dhe përdoret me fije, jo me lugë.

Nga del fija e kuqe

Lulja e shafranit është një krokus vjeshte, rreth 10–15 cm e lartë, me gjashtë petale vjollcë. Në mes të saj dalin tre fije të kuqe të ndezura, të gjata 2–3 cm, që quhen stigma. Vetëm këto tre fije janë shafran; petalet, gjethet dhe pjesa e verdhë (stili) nuk kanë vlerë dhe hidhen.

Lulja çel në tetor dhe nëntor, zgjat vetëm disa ditë dhe duhet të mblidhet herët në mëngjes, para se dielli ta hapë plotësisht. Pastaj, të njëjtën ditë, fijet ndahen me dorë dhe thahen. Kur thahen, humbin rreth 80% të peshës, kështu që nga një grusht i madh fijesh të freskëta mbetet vetëm pak gram.

Si duket, si mban erë dhe çka ka brenda

Nëse e ke parë vetëm në fotografi, ja çka duhet të presësh kur ta hapësh pakon:

• Fije të kuqe të errëta, të thata dhe të holla, që thyhen lehtë me gishta.
• Gjatësi rreth 2–3 cm, me majën pak më të gjerë, si një trumbetë e vogël.
• Erë të fortë, si sanë e ëmbël, me pak mjaltë dhe një notë lehtë metalike.
• Shije pak të hidhur dhe të thellë, jo të ëmbël.
• Në ujë të nxehtë e lëshon ngjyrën e artë-portokalli ngadalë, brenda disa minutash, dhe fija vetë mbetet e kuqe.

Nëse fijet janë portokalli të hapura, pa erë, ose e ngjyrosin ujin të kuq menjëherë dhe pastaj zbardhen, diçka s'është në rregull. Për testet e thjeshta që i bën në shtëpi, lexo a është i vërtetë shafrani që ke blerë.

Tri vetitë kryesore të shafranit vijnë nga tre përbërës natyralë të fijes:

Përbërësi	Çka i jep shafranit	Si e vëren
Krocina	Ngjyrën e kuqe të fijes dhe të artën e ujit	Uji bëhet i artë-portokalli
Safranali	Aromën karakteristike	Era si sanë e ëmbël kur e hap pakon
Pikrokrocina	Shijen pak të hidhur	Shija e thellë në çaj

Këta përbërës prishen nga drita, nxehtësia dhe lagështia. Prandaj shafrani ruhet në enë të mbyllur, në vend të errët, dhe prandaj çaji bëhet me ujë të nxehtë e jo të valuar.

Pse është erëza më e shtrenjtë në botë

Nuk ka asnjë makinë që i ndan tre fijet nga lulja pa i dëmtuar; gjithçka bëhet me dorë, në disa javë të vjeshtës. Për 1 gram shafran të thatë duhen rreth 150 lule, dhe për 1 kilogram rreth 150.000 lule, pra një fushë e tërë dhe qindra orë punë. Kjo është llogaria e thjeshtë pas çmimit.

Ana tjetër e medaljes është se duhet shumë pak. 1 gram ka rreth 150–200 fije, dhe për një filxhan çaj mjaftojnë 3–4 fije. Pra 1 gram del 50–60 filxhanë, dhe me çmimin tonë prej 15 € grami, një filxhan çaj shafrani kushton rreth 27 cent. Numrat e plotë i ke te pse është shafrani kaq i shtrenjtë.

Si përdoret shafrani në Kosovë

Në Kosovë shafrani njihet para së gjithash si çaj. Rituali është i thjeshtë: 3–4 fije në një filxhan me ujë të nxehtë (jo të valuar), pritet 8–10 minuta derisa uji të marrë ngjyrën e artë, dhe pihet zakonisht në mbrëmje, shpesh me pak mjaltë. Nuk ka kafeinë, kështu që shumë e pinë para gjumit.

Përdorimet e tjera janë ato që i njohim nga kuzhina osmane dhe e Lindjes së Mesme: rizoto me ngjyrë të artë për festa, sutlijashi dhe ëmbëlsirat me qumësht, ose qumështi i ngrohtë me shafran në mbrëmje. Në të gjitha rastet fijet lihen së pari në pak ujë të ngrohtë që ta lëshojnë ngjyrën, dhe pastaj shtohen në gjellë. Udhëzimin e plotë e ke te si përgatitet çaji i shafranit.

Tradicionalisht shafrani përdoret edhe si pije qetësuese e mbrëmjes, dhe disa e raportojnë se i ndihmon të çlodhen pas ditës. Shafrani nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun.

Fije apo pluhur: cilin ta blesh

Fija e plotë ka një përparësi të madhe: e sheh çka po blen. E njeh nga forma, nga ngjyra, nga era, dhe mund ta provosh në ujë. Pluhuri mund të jetë çdo gjë, nga kurkuma te ngjyruesit, dhe s'ke si ta verifikosh pa laborator. Prandaj ne shesim vetëm shafran me fije, të peshuar me peshore 0.01 g, dhe nëse fijet s'janë të kuqe me erë shafrani, e kthen te postieri dhe s'paguan asgjë.

Fakte të shpejta

• Shafrani është stigma e tharë e lules Crocus sativus, 3 fije për lule.
• Për 1 kg shafran të thatë duhen rreth 150.000 lule, të mbledhura me dorë.
• 1 gram ka rreth 150–200 fije dhe del 50–60 filxhanë çaj.
• Për një filxhan çaj mjaftojnë 3–4 fije, në ujë të nxehtë, 8–10 minuta.
• Lulja çel vetëm në tetor dhe nëntor, disa javë në vit.
• Te ne 1 gram kushton 15 €, plus 2 € transport, pra 17 € te dera kudo në Kosovë.

Pyetje të shpeshta

A është shafrani bimë apo erëz?

Të dyja: bima është lulja Crocus sativus, ndërsa erëza është fija e kuqe e tharë që merret nga mesi i saj. Kur thuhet shafran në kuzhinë ose në çaj, mendohet gjithmonë fija e tharë.

Sa fije shafran duhen për një çaj?

3–4 fije për një filxhan janë mjaft. Më shumë fije nuk e bëjnë çajin më të mirë, vetëm më të hidhur.

A është shafrani e njëjta gjë me kurkumën?

Jo. Kurkuma është rrënjë e bluar me ngjyrë të verdhë dhe shije krejt tjetër, dhe kushton disa cent. Shafrani është fije e kuqe nga lulja, me aromë karakteristike, dhe shitet me gram.

Si e kuptoj a është i vërtetë shafrani?

Fijet duhet të jenë të kuqe, me erë të fortë si sanë e ëmbël, dhe në ujë të nxehtë e lëshojnë ngjyrën e artë ngadalë pa u zbardhur vetë. Nëse ngjyra del menjëherë dhe fija zbardhet, është i ngjyrosur.

---

Nëse s'e ke provuar ndonjëherë, fillo me 1 gram: mjafton për rreth dy muaj çaj në mbrëmje. Çmimet i ke te faqja e çmimeve, transporti kushton 2 € shtesë kudo në Kosovë, dhe e paguan te postieri ai që e pranon pakon. Porosit në Messenger dhe e ke brenda 24 orëve.