Shafran, saffron, zafferano, za'faran: i njëjti produkt me shumë emra

Shafran, saffron, zafferano, azafrán, safran dhe za'faran janë i njëjti produkt: stigmat e thara të lules Crocus sativus. Të gjitha këto fjalë vijnë nga arabishtja za'farān, që sipas shumicës së shpjegimeve lidhet me fjalën për ngjyrën e verdhë. Në shqip fjala hyri përmes turqishtes safran dhe u bë shafran, dhe në Kosovë çajit i thuhet çaj shafrani ose, siç e shkruajnë shumë në telefon, qaj shafrani.

Nga vjen fjala: rruga nga arabishtja në shqip

Rrënja është arabe: za'farān. Prej andej fjala udhëtoi bashkë me produktin. Në latinishten mesjetare u bë safranum, në frëngjishten e vjetër safran, dhe nga frëngjishtja kaloi në anglisht si saffron. Italishtja e mori si zafferano, spanjishtja si azafrán, me nyjën arabe al të ngjitur përpara, siç ndodh me shumë fjalë spanjolle me origjinë arabe.

Turqishtja e mori si safran, dhe përmes shekujve të Perandorisë Osmane fjala erdhi në Ballkan: shafran në shqip, šafran në serbisht e kroatisht, шафран në maqedonisht e bullgarisht. Tingulli sh në fillim është shenja e rrugës ballkanike; gjuhët perëndimore e mbajtën s-në.

Krokusi: emri tjetër, më i vjetër

Para se të vinte fjala arabe, grekët e vjetër i thoshin krokos. Prej andej vjen emri latin i bimës, Crocus, që përdoret sot në botanikë: Crocus sativus, ku sativus do të thotë i kultivuar. Grekët e sotëm i thonë edhe krokos edhe zafora, dhe shafrani i Kozanit shitet si Krokos Kozanis. Në shqip fjala krokus përdoret për lulen e kopshtit, jo për erëzën.

Si i thonë shafranit nëpër botë

Gjuha	Fjala	Shqiptimi afërsisht
Shqip	shafran	shafran
Anglisht	saffron	safrën
Italisht	zafferano	dzaferano
Spanjisht	azafrán	athafran
Frëngjisht, gjermanisht, turqisht	safran	safran
Arabisht	za'farān	zaferan
Persisht	za'ferān	zaferun
Greqisht	krokos, zafora	krokos, zafora
Serbisht, kroatisht, maqedonisht	šafran, шафран	shafran
Hindisht	kesar	kesar
Kashmirisht	kong	kong

Hindishtja dhe kashmirishtja janë përjashtimi: kesar dhe kong nuk vijnë nga arabishtja, sepse Kashmiri e ka pasur shafranin e vet shumë kohë para tregtarëve arabë.

Pse në Kosovë thuhet qaj shafrani

Në të folmen e Kosovës tingulli ç shpesh shqiptohet më butë, afër q, dhe në mesazhe e kërkime shumë e shkruajnë ashtu: qaj shafrani, qaj i shafranit. Kjo s'është gabim i madh, është thjesht mënyra si flitet. Ne e përdorim formën çaj shafrani kur shkruajmë, po i kuptojmë të dyja dhe u përgjigjemi të dyjave.

Po ashtu, shumë kosovarë e kërkojnë produktin me fjalën angleze saffron, sepse e kanë parë ashtu në video ose në pako të importuara. Kur sheh saffron tea dhe çaj shafrani, je duke parë të njëjtin produkt. Ndryshimi është vetëm në gjuhë, jo në përmbajtje. Se çka është saktësisht ky produkt e ke te çka është shafrani.

Emrat që të çojnë në rrugë të gabuar

Disa emra ngjajnë me shafranin, po s'janë shafran:

• Shafran indian: kështu i thonë tregtarët kurkumës (turmerik), pluhurit të verdhë të lirë. S'ka lidhje me Crocus sativus. Ndryshimet i kemi te shafran apo kurkumë.
• Shafran i rremë, shafran meksikan, safflower: lulja Carthamus tinctorius, me fije portokalli pa aromë, që shitet nëpër pazare si shafran i vërtetë.
• Shafran i egër: në shqip kështu quhen shpesh krokusat e egër të pranverës dhe vjeshtës, disa prej të cilëve janë helmues. Nuk janë për ushqim.
• Ngjyra shafran: në anglisht saffron është edhe emër ngjyre, portokalli e artë si rrobat e murgjve budistë. Një produkt me ngjyrë shafrani mund të mos ketë asnjë fije shafrani brenda.

Çka të shkruash kur kërkon ose porosit

Nuk ka rëndësi a shkruan shafran, saffron apo qaj shafrani; ka rëndësi çka pyet pas asaj fjale. Pyetjet që vlejnë janë: a është me fije apo pluhur, sa gram, a është i kuq pa pjesë të verdhë, dhe a mund ta kthesh nëse s'është i vërtetë. Emri i bukur në pako nuk garanton asgjë; fija e kuqe që lëshon ngadalë ngjyrë të artë në ujë të ngrohtë garanton. Shiko si e kontrollon.

Te ne emri është i thjeshtë: çaj shafrani me fije, i peshuar në gram. Nëse shkruan saffron në Messenger, e kuptojmë; nëse shkruan qaj shafrani, po ashtu.

Fakte të shpejta

• Të gjitha fjalët evropiane për shafranin vijnë nga arabishtja za'farān.
• Shqipja e mori përmes turqishtes safran; tingulli sh në fillim është gjurma ballkanike.
• Emri botanik Crocus sativus vjen nga greqishtja krokos dhe latinishtja për i kultivuar.
• Kesar në Indi dhe kong në Kashmir janë emrat e mëdhenj që s'vijnë nga arabishtja.
• Në Kosovë kërkohet si shafran, saffron, çaj shafrani dhe qaj shafrani; produkti është i njëjti.
• Shafran indian është kurkumë, shafran i rremë është safflower; asnjëri s'është shafran.

Pyetje të shpeshta

A është saffron e njëjta gjë me shafranin?

Po. Saffron është fjala angleze, shafran fjala shqipe, të dyja për stigmat e thara të lules Crocus sativus. Produkti është i njëjti.

Pse në Kosovë shkruhet qaj shafrani?

Sepse në të folmen e Kosovës tingulli ç shqiptohet butë dhe shumë e shkruajnë me q. Forma e shkruar standarde është çaj shafrani, po kuptimi është i njëjti.

Nga vjen fjala shafran?

Nga arabishtja za'farān, që sipas shumicës së shpjegimeve lidhet me fjalën për të verdhën. Në shqip erdhi përmes turqishtes safran gjatë periudhës osmane.

A është shafrani indian shafran i vërtetë?

Jo. Është emër tregtar për kurkumën, një rrënjë e verdhë krejt tjetër, shumë më e lirë dhe pa aromën e shafranit.

Sido që ta quash, shafrani që pihet si çaj është i njëjti: 3–4 fije të kuqe në ujë të nxehtë, 8–10 minuta, ngjyra e artë që del ngadalë. Te ne vjen me fije, i peshuar në gram, me 2 € transport të shtuar te çmimi, njësoj në tërë Kosovën, dhe me pagesë te postieri nga ai që e pranon pakon. Shiko çmimet, lexo si porositet ose Porosit në Messenger.