Lulja e shafranit (Crocus sativus): si duket dhe pse s'rritet vetë

Lulja e shafranit, Crocus sativus, është një krokus i vogël vjeshte, 10–15 cm i lartë, me gjashtë petale vjollcë dhe tri fije të kuqe në mes, që janë vetë shafrani. Është bimë sterile: nuk bën fara që mbijnë, prandaj nuk rritet vetë dhe nuk gjendet e egër nëpër livadhe; shumohet vetëm me qepujka, që njeriu i ndan dhe i mbjell me dorë. Çel vetëm 2–3 javë në vit, në tetor dhe nëntor.

Si duket lulja e shafranit

Nga larg duket si çdo krokus: një lule e ulët, në formë kupe, me gjashtë petale vjollcë të hapura, me vija pak më të errëta. Gjethet janë të holla si bar, të gjelbra të errëta me një vijë të bardhë në mes, dhe dalin rreth lules ose pak para saj. Nën tokë ka një qepujkë të rrumbullakët, 2–4 cm, të mbështjellë me cipë kafe si qepë.

Ajo që e bën të veçantë është mesi i lules. Aty ka tre theka të verdhë (që s'kanë vlerë) dhe një stil të hollë që lart ndahet në tri degë të kuqe të ndezura, 2–3 cm të gjata, shpesh më të gjata se vetë petalet dhe të varura jashtë lules. Këto tri degë janë stigmat, dhe vetëm ato thahen e bëhen shafran.

Pse nuk rritet vetë: një bimë sterile

Crocus sativus është bimë triploide, pra ka tri grupe kromozomesh në vend të dyve. Kjo e bën sterile: lulja mund të bëjë fara, por ato nuk mbijnë. Mendohet se rrjedh nga një krokus i egër i Mesdheut lindor dhe se u zgjodh nga njerëzit mijëra vjet më parë pikërisht për stigmat e mëdha. Që atëherë ekziston vetëm sepse njeriu e shumon.

Shumimi bëhet vetëm me qepujka. Çdo qepujkë gjatë vitit bën disa qepujka të reja mbi vete; fermeri i nxjerr çdo 4–6 vjet, i ndan dhe i rimbjell. Praktikisht të gjitha lulet e shafranit në botë janë kopje e njëra-tjetrës, dhe fusha e shafranit nuk përhapet asnjëherë vetë përtej vendit ku e ka mbjellë njeriu. Prandaj s'ka shafran të egër të vërtetë.

Ja si duket viti i bimës, muaj pas muaji:

Periudha	Çka ndodh
Qershor–shtator	Qepujka fle nën tokë; koha e nxjerrjes, ndarjes dhe mbjelljes
Tetor–nëntor	Dalin gjethet dhe lulet; korrja e stigmave çdo mëngjes
Dhjetor–prill	Lulja ka kaluar; gjethet rriten dhe e ushqejnë qepujkën
Maj–qershor	Gjethet thahen; qepujka ka bërë qepujka të reja dhe hyn në gjumë

Pra lulja që e shohim zgjat pak ditë, por bima punon gjithë vitin nën tokë. Si mblidhet dhe thahet, hap pas hapi, e ke te si prodhohet shafrani.

Kujdes: krokusi dekorativ dhe lulja helmuese e vjeshtës nuk janë shafran

Në oborre dhe parqe shihen krokusë dekorativë që çelin në mars, në ngjyra të bardha, të verdha dhe vjollcë. Ata janë të bukur, po nuk janë shafran: s'kanë stigmën e kuqe të gjatë, s'kanë aromë dhe nuk duhen ngrënë.

Më e rrezikshmja është një lule tjetër që çel po në vjeshtë dhe i ngjan shumë: Colchicum autumnale, që shpesh e quajnë gabimisht krokus i vjeshtës ose shafran livadhi. Është helmuese, dhe helmimi me të është serioz. Dallimet kryesore:

• Shafrani i vërtetë ka 3 theka; Colchicum ka 6.
• Shafrani ka 3 stigma të kuqe të ndezura që dalin jashtë lules; Colchicum s'ka asnjë fije të kuqe.
• Shafrani çel bashkë me gjethet e holla si bar; Colchicum çel pa gjethe, i zhveshur nga toka.
• Shafrani nuk rritet i egër; Colchicum rritet vetë nëpër livadhe të lagështa.

Rregulli i thjeshtë: mos mblidh kurrë shafran nga livadhi. Shafrani i vërtetë vjen vetëm nga fusha të mbjella, dhe fija e tij njihet nga ngjyra e kuqe, era e fortë dhe ngjyra e artë që e lëshon ngadalë në ujë të nxehtë. Testet i ke te a është i vërtetë. Edhe shafrani i vërtetë përdoret me masë, 3–4 fije për filxhan, siç e tregojmë te si përgatitet çaji. Shafrani nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun.

Sa shafran jep një lule

Tri stigmat e një luleje, të thara, peshojnë rreth 6–7 miligramë. Për 1 gram shafran duhen rreth 150 lule, dhe për 1 kilogram rreth 150.000. Nga ana tjetër, 1 gram ka 150–200 fije dhe del 50–60 filxhanë çaj, me 3–4 fije për filxhan. Pra një lule e vetme jep afërsisht një filxhan çaj shafrani. Kjo llogari është edhe arsyeja e çmimit: 1 gram te ne kushton 15 €, plus 2 € transport, dhe paketat i ke te çmimi.

A mund ta mbjellësh në oborr?

Po, nëse gjen qepujka të vërteta Crocus sativus, mund t'i mbjellësh në fund të verës në një cep me diell dhe tokë që s'mban ujë, ose në vazo të thellë. Nga 20–30 qepujka del sa për disa filxhanë çaj në vjeshtë, dhe kënaqësia e korrjes me dorë është e vërtetë. Për prodhim që ia vlen për shitje duhen mijëra qepujka dhe shumë punë; këtë e shohim veçmas te a mund të rritet shafrani në Kosovë.

Fakte të shpejta

• Crocus sativus është 10–15 cm i lartë, me 6 petale vjollcë dhe 3 stigma të kuqe 2–3 cm.
• Bimë triploide dhe sterile: shumohet vetëm me qepujka, jo me farë.
• Çel 2–3 javë në vit, në tetor–nëntor; çdo lule jeton 1–2 ditë.
• Tri stigmat e një luleje japin rreth 6–7 miligramë shafran të thatë, sa për një filxhan çaj.
• Shafrani i vërtetë ka 3 theka; Colchicum autumnale, lulja helmuese që i ngjan, ka 6.
• Nuk rritet i egër askund: çdo fushë shafrani është mbjellë nga njeriu.

Pyetje të shpeshta

Çfarë ngjyre ka lulja e shafranit?

Petalet janë vjollcë, me vija më të errëta; në mes ka tre theka të verdhë dhe tri stigma të kuqe të ndezura. Vetëm stigmat e kuqe janë shafran.

Pse thuhet se lulja e shafranit është sterile?

Sepse ka tri grupe kromozomesh dhe farat e saj nuk mbijnë. Shumohet vetëm kur njeriu i ndan dhe i mbjell qepujkat.

A ka shafran të egër në Kosovë?

Jo. Crocus sativus nuk rritet i egër askund. Lulet vjollcë të vjeshtës nëpër livadhe janë zakonisht Colchicum autumnale, që është helmuese dhe s'duhet përdorur për ushqim.

Kur çel lulja e shafranit?

Në tetor dhe nëntor, për 2–3 javë. Çdo lule e veçantë zgjat vetëm 1–2 ditë dhe mblidhet herët në mëngjes.

---

Nëse do ta shohësh nga afër atë që jep kjo lule, fillo me 1 gram fije të kuqe: rreth 150 lule në një pako të vogël. Çmimet i ke te faqja e çmimeve, transporti kushton 2 € shtesë në tërë Kosovën dhe e paguan te postieri ai që e pranon pakon. Porosit në Messenger dhe e ke brenda 24 orëve.