Si prodhohet shafrani: nga lulja e vjeshtës te fija e kuqe

Shafrani prodhohet nga lulja Crocus sativus në pesë hapa: mbjellja e qepujkave në verë, lulëzimi në tetor–nëntor, korrja e luleve me dorë në agim, ndarja e tri stigmave të kuqe të njëjtën ditë, dhe tharja e tyre. Asnjë hap nuk bëhet me makinë, dhe nga rreth 150.000 lule del 1 kilogram shafran i thatë, i gatshëm për t'u ruajtur dhe për t'u shitur me gram.

Hapi 1: Mbjellja e qepujkave (qershor–shtator)

Shafrani nuk mbillet me farë, sepse lulja është sterile dhe fara s'mbin. Mbillet me qepujka: kokrra të rrumbullakëta si qepë e vogël, 2–4 cm në diametër, që futen në tokë 10–15 cm thellë në fund të verës, kur bima është në gjumë. Toka duhet të jetë e lehtë dhe të mos mbajë ujë, se qepujka kalbet lehtë.

Një parcelë e mbjellë mbahet 4–6 vjet. Në atë kohë çdo qepujkë bën disa qepujka të reja nën tokë, dhe në verën e fundit fermeri i nxjerr, i ndan dhe i rimbjell. Qepujkat më të mëdha japin më shumë lule, prandaj ndarja bëhet me kujdes.

Hapi 2: Lulëzimi (tetor–nëntor)

Në vjeshtë, kur netët ftohen dhe bien shirat e para, nga toka dalin së pari gjethet e holla si bar, dhe pas tyre lulja vjollcë. Çdo qepujkë jep 1–3 lule, ndonjëherë më shumë, dhe e gjithë fusha çel brenda 2–3 javësh. Në mes të lules janë tri fijet e kuqe, stigmat, që në këtë moment janë të buta, të lagëta dhe plot aromë.

Lulja zgjat vetëm një a dy ditë. Kjo do të thotë se korrja s'mund të shtyhet: çdo mëngjes duhet të mblidhet ajo që ka çelur atë natë.

Hapi 3: Korrja në agim

Lulet mblidhen herët në mëngjes, para se dielli t'i hapë plotësisht, sepse stigmat e mbyllura brenda lules ruhen më mirë nga drita dhe nxehtësia. Mbledhësit ecin nëpër rreshta të përkulur, e këpusin lulen me gishta te kërcelli dhe e hedhin në shportë. Punojnë familja e tërë dhe punëtorë sezonalë; në fshatrat e shafranit, tetori është muaji kur askush s'fle gjatë.

Kjo është pjesa e parë e punës me dorë që e bën shafranin të shtrenjtë; pjesa e dytë vjen pasdite.

Hapi 4: Ndarja e stigmave (të njëjtën ditë)

Lulet e mbledhura shtrohen mbi tavolina dhe fillon puna më e imët: nga çdo lule tërhiqen me dorë tri fijet e kuqe. Duhet të bëhet të njëjtën ditë, ndryshe lulja fishket dhe fija dëmtohet. Nga një lule mbeten vetëm tri fije rreth 2–3 cm, dhe krejt tjetra hidhet:

Pjesa e lules	Ngjyra	A është shafran?
Stigmat (3 fije)	E kuqe e errët	Po, vetëm këto
Stili (pjesa poshtë stigmës)	E verdhë deri në të bardhë	Jo, s'ka ngjyrë as aromë
Thekët (3 copë)	Të verdhë	Jo
Petalet (6)	Vjollcë	Jo

Këtu vendoset edhe kategoria: nëse fija pritet vetëm te pjesa e kuqe, del shafran i pastër (Negin, Sargol); nëse lihet edhe pak nga stili i verdhë, del Pushal, që peshon më shumë por ka më pak fuqi ngjyre. Emrat i shpjegojmë te fjalori i shafranit.

Hapi 5: Tharja, pushimi dhe ruajtja

Fija e freskët është e lagët dhe pa aromën e plotë; aroma zhvillohet gjatë tharjes. Tradicionalisht fijet shtrohen hollë mbi sita ose letër dhe thahen në hije, në vend të ajrosur, për disa ditë. Në Spanjë dhe Kashmir praktikohet edhe tharja mbi nxehtësi të butë, që i jep fijes aromë më të thellë, por kërkon dorë të sigurt: nxehtësia e tepërt e djeg aromën dhe e nxin fijen.

Gjatë tharjes fijet humbin rreth 80% të peshës: nga afërsisht 5 kilogramë fije të freskëta mbetet 1 kilogram shafran i thatë. Fija e tharë mirë është e kuqe e errët, e thatë sa thyhet me gishta, dhe mban erë të fortë si sanë e ëmbël.

Shafrani i sapotharë vendoset në enë të mbyllura hermetikisht, larg dritës, dhe lihet të pushojë disa javë; në këtë kohë aroma bëhet më e plotë. Prej aty klasifikohet, peshohet dhe paketohet. Cilësia më e mirë është brenda vitit të parë, dhe shafrani i ruajtur mirë e mban aromën 1–2 vjet. Kur e ke në shtëpi, ruaje po ashtu larg dritës dhe përdore 3–4 fije për filxhan, siç e tregojmë te si përgatitet çaji.

Ne e shesim shafranin me fije dhe të peshuar me peshore 0.01 g, dhe kur e hap pakon te postieri duhet ta shohësh saktë atë që përshkruam më lart: fije të kuqe, të thata, me erë shafrani. Nëse jo, e kthen dhe s'paguan asgjë. Si ta kontrollosh, e ke te a është i vërtetë.

Fakte të shpejta

• Mbjellja bëhet me qepujka në verë, 10–15 cm thellë; një parcelë mbahet 4–6 vjet.
• Lulëzimi zgjat 2–3 javë në tetor–nëntor; çdo lule jeton vetëm 1–2 ditë.
• Çdo lule jep 3 stigma të kuqe, rreth 6–7 miligramë shafran të thatë.
• Fijet humbin rreth 80% të peshës gjatë tharjes.
• Rreth 150.000 lule dhe disa qindra orë punë me dorë për 1 kg shafran.
• Aroma e plotë del disa javë pas tharjes dhe ruhet 1–2 vjet larg dritës.

Pyetje të shpeshta

Kur mblidhet shafrani?

Në tetor dhe nëntor, herët në mëngjes, gjatë 2–3 javëve që zgjat lulëzimi. Në shumicën e vendeve prodhuese shafrani i ri i vitit del në treg nga nëntori e tutje.

A mund të prodhohet shafrani me makina?

Jo. Korrja e luleve dhe ndarja e stigmave bëhen vetëm me dorë, sepse fijet janë shumë të buta. Vetëm tharja ndonjëherë bëhet në tharëse me temperaturë të ulët.

Pse thahet shafrani?

Fija e freskët ka shumë ujë dhe prishet shpejt; tharja e bën të qëndrueshëm dhe e zhvillon aromën. Shafrani i tharë mirë ruhet 1–2 vjet pa humbur shumë.

Çka ndodh me pjesën tjetër të lules?

Petalet, thekët dhe stili hidhen ose përdoren për kompost; s'kanë as ngjyrë, as aromë. Vetëm tri stigmat e kuqe janë shafran.

---

Të gjithë këta hapa me dorë përfundojnë në një pako të vogël me fije të kuqe, që e ke në dorë brenda 24 orëve. Shiko çmimet për 1, 2, 3 dhe 5 gram dhe Porosit në Messenger: transporti kushton 2 € shtesë në tërë Kosovën dhe pagesën te postieri e bën ai që e pranon pakon.