Shafran iranian, afgan, kashmirian apo spanjoll: ndryshimet reale

Irani prodhon rreth 9 nga 10 fije shafrani në botë, Afganistani me rrethinën e Heratit është prodhuesi i ri që po ngjitet shpejt në cilësi, Kashmiri jep sasi shumë të vogël me çmim shumë të lartë, kurse Spanja sot prodhon pak dhe kryesisht ripaketon. Për ty si blerës, ndryshimi real mes tyre është më i vogël se ndryshimi mes një fije të pastër të kuqe dhe një fije me stil të verdhë. Origjina e shkruar në pako nuk verifikohet dot; fija, aroma dhe testi i ujit po.

Irani dhe Afganistani: nga vjen shumica e shafranit

Shafrani i Iranit vjen kryesisht nga provinca Khorasan në verilindje, ku klima e thatë me dimër të ftohtë dhe verë të nxehtë i përshtatet Crocus sativus-it. Sasia është aq e madhe sa çmimi botëror i shafranit praktikisht vendoset aty, dhe pjesa më e madhe e shafranit që shitet në Evropë me emra të tjerë e ka origjinën në atë rajon.

Afganistani, sidomos rrethina e Heratit, është historia e re e këtij tregu. Fermerët atje kaluan në shafran si kulturë alternative dhe brenda dy dekadash fituan reputacion për fije të trasha, të kuqe dhe me aromë të fortë. Sot shafrani afgan konkurron drejtpërdrejt me atë iranian në kategoritë e larta, shpesh me çmim pak më të lartë për shkak të sasive më të vogla.

Kashmiri: më i shtrenjti dhe më i falsifikuari

Në rajonin e Pampores në Kashmir prodhohet shafrani i njohur si Mongra, me fije të shkurtra, shumë të errëta dhe aromë të veçantë. Sasia vjetore është e vogël dhe vazhdon të bjerë, prandaj çmimi është ndër më të lartët në botë.

Pikërisht kjo e bën emrin "kashmirian" më të keqpërdorurin në etiketa. Sasia që shitet globalisht si kashmirian është shumëfish më e madhe se sa prodhohet realisht atje, çka do të thotë se shumica e asaj që e sheh me atë emër nuk është nga Kashmiri. Nëse dikush ta ofron lirë, kjo është shenja e parë që diçka nuk shkon.

Spanja, Greqia, Maroku dhe Italia

Spanja e ka traditën më të njohur në Evropë me La Mancha-n dhe me zakonin e veçantë të tharjes së fijeve mbi zjarr të butë, që i jep një notë të lehtë të thekur. Prodhimi vendës sot është i vogël krahasuar me kërkesën, dhe shumë "shafran spanjoll" në raft është shafran i importuar e i paketuar në Spanjë.

Greqia e ka Krokosin e Kozanit, ku një kooperativë e fermerëve e mbledh dhe e tregton prodhimin nën emrin Krokos Kozanis. Ky është fqinji ynë më i afërt dhe dëshmi që kjo bimë rritet mirë edhe në klimë ballkanike. Maroku prodhon në rajonin e Taliouine-s, kurse Italia ka parcela të vogla në Sardenjë dhe në Abruco. Rrugën e plotë nga fusha te filxhani e kemi përshkruar te nga vjen shafrani.

Tabela: çka ndryshon realisht

Origjina	Sasia	Karakteristika e fijes	Rreziku kryesor për blerësin
Iran (Khorasan)	rreth 90 % e botës	fije të gjata, të kuqe, aromë e plotë	ripaketim me emër tjetër
Afganistan (Herat)	e vogël po në rritje	fije të trasha, ngjyrë e fortë	çmim i fryrë nga rrallësia
Kashmir (Pampore)	shumë e vogël	fije të shkurtra, të errëta	falsifikim i emrit, shumë i shpeshtë
Spanjë (La Mancha)	e vogël	tharje mbi zjarr, notë e thekur	etiketë origjine që tregon paketimin
Greqi (Kozani)	e vogël	fije uniforme, aromë e butë	disponueshmëri e kufizuar

Çka ka më shumë rëndësi se origjina

Për një blerës në Kosovë që porosit 1 deri 5 gram, tri gjëra e ndryshojnë filxhanin shumë më shumë se emri i shtetit. E para është pjesa e fijes: e kuqe e pastër kundrejt fijeve me stil të verdhë, sepse e verdha nuk jep as ngjyrë as aromë. E dyta është freskia: shafrani e ruan aromën 1–2 vjet dhe pastaj zbehet, pavarësisht se ku është rritur. E treta është pesha e saktë, sepse "afërsisht një gram" në një produkt 15 € për gram është një humbje e vërtetë parash.

Ne shesim fije të plota të kuqe, jo pluhur, dhe i peshojmë me peshore 0.01 g. Nuk shkruajmë emra origjine për efekt marketingu dhe nuk premtojmë numra laboratorikë që s'i vërtetojmë dot. Shafrani nuk është ilaç dhe nuk e zëvendëson mjekun. Ne e shesim si erëz dhe si çaj mbrëmjeje, dhe e vetmja provë që ka vlerë është ajo që e bën vetë kur ta hapësh pakon. Çka mat laboratori dhe çka jo e kemi shpjeguar te standardi ISO 3632.

Si e kontrollon vetë, pavarësisht origjinës

Merr 4–5 fije dhe hidhi në ujë të nxehtë, jo të valuar. Nëse ngjyra del ngadalë brenda 8–10 minutave, del e artë-portokalli dhe fija mbetet e kuqe, shafrani është i vërtetë — qoftë iranian, afgan a grek. Nëse ngjyra shpërthen e kuqe për pak sekonda dhe fija zbardhet, është bojë.

Kontrollo pastaj majën e fijes: duhet të hapet si trumbetë e vogël me buzë të dhëmbëzuara. Merr erë: sanë e ëmbël me notë mjalti dhe diçka pak metalike. Provo një fije në gjuhë: duhet të jetë pak e hidhur, kurrë e ëmbël. Këto tri kontrolle e kapin pjesën dërrmuese të mashtrimeve, dhe garancinë tonë praktike e gjen te a është i vërtetë.

Fakte të shpejta

• Irani prodhon rreth 90 % të shafranit botëror; Afganistani është prodhuesi i ri me rritje të shpejtë.
• Për 1 kilogram shafran të thatë duhen rreth 150.000 lule dhe korrje me dorë në agim.
• Aroma ruhet mirë 1–2 vjet, prandaj viti i korrjes peshon më shumë se emri i shtetit.
• 1 gram është 150–200 fije, ose 50–60 filxhanë me nga 3–4 fije, rreth 0,27 € për filxhan.
• Çmimet tona: 1 gram 15 €, 2 gram 28 €, 3 gram 39 €, 5 gram 60 €; 10 gram 110 € për shumicë.
• Transporti 2 € për dërgesë, i njëjtë në tërë Kosovën dhe i shtuar te çmimi; dërgesa brenda 24 orëve, pagesa te postieri.

Pyetje të shpeshta

Cili shafran është më i miri: irani apo afgani?

Të dy vijnë nga i njëjti brez klimatik dhe cilësia e mirë gjendet te të dy. Ndryshimi real nuk është shteti, po sa e pastër është fija e kuqe dhe sa e freskët është korrja.

Pse është shafrani kashmirian aq i shtrenjtë?

Sepse prodhimi është shumë i vogël dhe kërkesa e madhe. Pikërisht kjo e bën edhe kategorinë më të falsifikuar në treg.

A është shafrani spanjoll gjithmonë nga Spanja?

Jo. Spanja prodhon sasi të vogël, po ripaketon shumë shafran të importuar, prandaj etiketa "spanjoll" shpesh tregon vendin e paketimit e jo të korrjes.

Si e di origjinën e shafranit që e blej?

Në praktikë nuk e di, sepse blerësi i vogël nuk ka si ta gjurmojë lotin. Prandaj kontrollo atë që mund ta shohësh: fijen e kuqe, majën si trumbetë, aromën dhe testin e ujit.

A ka rëndësi viti i korrjes?

Më shumë se shteti. Shafrani e ruan aromën 1–2 vjet, prandaj një korrje e fundit nga çdo vend është më e mirë se një korrje e vjetër nga një emër i famshëm.

Nëse po e blen shafranin për herë të parë, mos e nis nga harta, po nga një gram që e provon vetë. Ne dërgojmë vetëm brenda Kosovës, me 2 € transport të shtuar te çmimi dhe me pagesë te postieri nga ai që e pranon pakon: shiko çmimet ose si porositet, dhe shkruaj kur të jesh gati: Porosit në Messenger.